استانداردهای جهانی ترجمه

سازمان بینالمللی استانداردسازی (ISO) سازمانی جهانی است که با استانداردسازی شیوه ارائه خدمات و اسناد سروکار دارد تا بهوسیله آن معیارهای تولید آنها در تمامی حوزهها یکسان باشد. استانداردسازی خدمات باعث رونق تبادل بینالمللی خواهد شد زیرا استانداردی که به طور بینالمللی توسط تمامی شرکاء و افراد مرتبط پذیرفته شده باشد، پارامترهای دقیقتری در زمان تبادل اطلاعات و اسناد عرضه مینماید.

سازمان ISO در ژنو قرار دارد و علاوه بر همیاری در تعریف استانداردهای بینالمللی، به تولید نسخههای خاص تمامی کشورها نیز کمک میکند.

بخشی از استاندارد ها که به مترجمین و ترجمه ارتباط دارد بهوسیلهی بریتانیای کبیر و ایالات متحده تهیهشده که در سال 1977 منتشر شده و توسط بیستوچهار کشور به تصویب رسیده است.

عنوان این استاندارد عبارتاند از: «مستندسازی – بازنمایی ترجمهها» که در کل با دو مسئله سروکار دارد:

1. تا چه اندازه ترجمه را میتوان جایگزین سند منبع محسوب کرد.
2. تا چه اندازه باید امکان شناسایی سند منبع وجود داشته باشد.

برای یادگیری تکنیکهای عملی ترجمه، بهتر است که با توضیح تعاریف و استانداردهای رسمی که بر کار مترجمین حاکم است شروع کرد ، زیرا زمانی که ترجمهها در کاربردهای معمول روزانه جستجو میشوند، غالباً این استانداردهای جهانی در آن ها رعایت نشدهاند و عمدتاً به این دلیل است که فرد مسئول انتشار ترجمهها با این استانداردها آشنایی نداشته است.

هرچند که استانداردهایی که در ادامه این مطلب بیان میشوند یکبعدی نبوده و همیشه محدودکننده نمیباشند و همچنین برای تمامی انواع ترجمه ها نیز معتبر نمی باشد.

استاندارد ISO 2384 برای ترجمههای کامل، نسبی یا خلاصهسازی اسناد معتبر میباشد، اما برای ترجمه چکیده مقالات معتبر بکار گرفته نمیشود به این دلیل که چکیده معمولاً خلاصهی کوتاهی از مقاله است که در ابتدا و قبل از مقدمه مقاله نوشته میشود و امکان دارد که به زبانهای رایج دنیا مثلاً فرانسه یا انگلیسی نوشته شود.

ترجمه کتاب:

برای ترجمه کتابها یا مطبوعات به طور جداگانه، ضروری است که موارد زیر رعایت شود:

• نام کامل مؤلف (مؤلفان) متن اصلی یا منبع، نقش آنها، حقیقی یا حقوقی بودن ترجمه، ویرایشگر اصلی، ویرایشگر علمی ترجمه ،عنوان کتاب یا عنوان کتابی که ترجمهشده است.
• نوع ترجمه: ترجمه کامل، نسبی و خلاصه (دراین نوع ترجمه ها بایستی موارد ترجمهشده و نشده مشخص شوند.)
• سازمان مسئول ترجمه، نام مترجمین و ویرایشگر مسئول، ویرایشگر علمی یا ناشر ترجمه.
• ناشر، آدرس، تاریخ. در ترجمههای منتشرنشده باید نام مترجم به عنوان فرد مسئول آورده شود.
• شماره شابک یا فیپا؛ این شماره جهت تمامی مطبوعات یا مقالات غیر ادواری صادر میشود که حاوی اطلاعاتی در مورد کشور منتشرکننده، ناشر، عنوان کتاب و مترجم است.
• جزئیات حق چاپ و نشر ترجمه.

همچنین به عنوان اقدام مکمل میتوان موارد زیر را بیان نمود:

زبان ترجمه و ترجمه عنوان مجموعه.

جهت اطلاعات سند منبع، نیاز است موارد زیر را نیز مشخص کنید:

• عنوان سند به زباناصلی
• محل و تاریخ نشر کتاب اصلی
• شماره چاپ (چاپ اول، چاپ دوم، چاپ سوم)
• ناشر
• زباناصلی
• شماره ISBN

برخی دیگر از عباراتی که جزو اطلاعات مکمل به شمار می آیند عبارتاند از: عنوان مجموعه، سری نوشتهها و شماره سند اصلی.

در ادامه مطلب به شیوه نمایش ترجمه میپردازیم.

رعایت ساختار متن اصلی

در نوشتن مقالات باید به پاراگرافبندی، شمارهگذاری پاراگرافها و همچنین بخشبندی متن منبع به زیر بخشها و بندها توجه کرد.

هرگونه تفاوت در محتوای سند اصلی و سند ترجمهشده باید ذکر شود، همانند بخشهای نادیده گرفتهشده، تصحیحشده، خلاصهشده یا اضافهشده به متن اصلی یا ایندکس، کتابشناسی و منابع اصلی.

نویسه گردانی (حرفنگاری)

هنگامی که ترجمه به الفبای متفاوتی نسبت به متن اصلی صورت میگیرد، اسامی مؤلفان و کلمات ترجمه نشده بایستی بهصورت نویسه گردانی (Transliteration) یا ترجمه حرفبهحرف مطابق استاندارد بینالمللی متناظر با آن زبان بیان شود. بهعنوانمثال ایزو 233 برای زبان عربی، ایزو 259 برای زبان یهودی. برای آنکه بتوان هماهنگی و تناظر بین نشانهها/ نمادهای یک زبان با زبان دیگر برقرار کرد، وجود استانداردها برای نویسه گردانی ضروری است. از سوی دیگر حرفنگاری محدود به بازتولید اصوات رایج است، به نحوی که برای گوینده زبان ترجمهشده جامع و قابلفهم میباشد.

مراجع کتابشناسی و یادداشتها

اگر در مقالهای عنوان آن نیز ترجمه میشود، الزامی است که عنوان زباناصلی را در پی آن درون کروشه نوشته شود. باید یادداشتها و تفسیرهای مترجم بهصورت پاورقی در مقاله آورده شود و یا در پایان متن قید شود و حتماً باید عبارت «یادداشت مترجم» در آن ذکر شود.

هر کشوری سیستم خاصی دربارهی کتابشناسی و مرجع دارد بنابراین باید منابع را طبق آن سیستم ذکر کرد.

تصاویر، زیرنویسها، عنوان تصاویر و جداول

در هنگام نوشتن مقالات، ترجیحاً عکسها و جداول را باید دقیقاً مطابق با متن اصلی بیان نمایید. اگر به دلایل فنی بایستی عکسی جابجا شود، باید جایگاه آن در متن اصلی، در درون متن ترجمهشده مرجعی به آن عکس یا جدول گذاشته شود.

عنوان، حاشیهنویسها، توضیحات، و سایر موضوعات مشابه را باید به طور کامل ترجمه نمایید.

اگر جداول و تصاویر بهصورت مستقیم از متن اصلی برداشته شود و در متن ترجمه گنجانده شدند، الزامی است که متن و یادداشتهای آنها نیز ترجمه شود.

فرمولها، نمادها، معادلات، واحدهای اندازهگیری

تا جای ممکن بهتر است فرمولها، نمادها و واحدهای اندازهگیری ترجمه نشوند. اما بایستی با هرگونه اصلاح و تعدیل این موارد در پاورقی بهصورت یادداشت مترجم آورده شود. برای تبدیل واحد اندازهگیری، باید مقدار واحد اندازهگیری متن اصلی درون کروشه نوشته شود.

کوتهسازی (علائم اختصاری)

استانداردهای بینالمللی همانند ایزو 4 و ایزو 832 مجموعه قواعدی را در رابطه با مخفف سازی بیان کرده است. در استاندارد بینالمللی ایزو 2384 بیان شده که اگر مخفف سازی در متن مورد استفاده قرار گرفته باشد، باید هم ارز آن در زبان ترجمه آورده شود. اما اگر هم ارزی برای آن جمله وجود نداشته باشد، باید در اولین وقوع در متن ترجمهشده به طور کامل آن مخفف توصیف شود.

اسامی و نمادهای سازمانها

اگر سازمانی تنها یک نام رسمی داشته باشد، میتوان نام سازمان را ترجمه نموده و نام اصلی را درون پرانتز و جلوی نام ترجمهشده بیاورید. اما بایستی در بخش منابع، نام سازمان را به زباناصلی بیان نمایید. اگر اسامی سازمانها دارای اسامی رسمی برای زبانهای مختلف باشد میتوانید آنها را ترجمه نمایید در غیر این صورت باید آنها را بدون ترجمه بنویسید.

بیان مؤلفان

عناوین و القاب افتخاری همانند «عضو آکادمی علوم» باید ترجمه شوند؛ همچنین عباراتی مرتبط با سهم مؤلف در آمادهسازی سند (از قبیل ویرایشگر ارشد، نویسنده ویرایش جدید) نیز باید به طور کامل ترجمه شوند. رتبه حرفهای یا مشخصههای مؤلف از قبیل JR برای جونیور یا SR برای سنیور و PROF برای پروفسور باید ترجمهشده و در جای خود بیان شوند.

واژهشناسی

در برخی از ترجمهها مانند ترجمه تخصصی کامپیوتر از واژههای خاص یک موضوع، شغل و یا رشته استفاده میشود که در اینگونه موارد، الزامی است که مترجم مشابه مناسبی برای آن واژگان انتخاب نماید. اما توصیه میشود اگر واژهای جدید بوده و یا مربوط به یک مفهوم ابداعی می باشد، اصطلاح اصلی پس از ترجمه آن در درون پرانتز آورده شود.

اسامی جغرافیایی

برخی از اسامی جغرافیایی نیز دارای نسخههای متفاوتی برای زبانهای مختلف هستند. باید در اینگونه موارد از متن اصلی استفاده نموده و از ترجمه جایگزین یا واژهسازی استفاده نکرد. در بخش منابع نیز بایستی اسامی جغرافیایی به زباناصلی آورده شوند.

تاریخها

در متن ترجمهشده بایستی تاریخ انتشار متن اصلی ذکر شود. اگر تاریخ انتشار متن اصلی بر اساس تقویمی بود که در زبان مقصد استفاده نمی شود، بهعنوانمثال کتابی که در ایران چاپ شده است، تاریخ انتشار آن بر اساس تقویم شمسی درجشده بنابراین مترجمی که آن را به زبان روسی ترجمه می کند، باید معادل سال انتشار متن اصلی، در تقویمی که در حوزه فرهنگی زبان مقصد کاربرد دارد ذکر نماید.

ترجمه مجدد

اگر ترجمه سند از زبان دومی به زبان مقصد انجام میشود، نیاز است که زباناصلی نیز بیان شود. مترجم باید به ترجمه متن اصلی در زبان واسط و نیز خود متن اصلی اشاره نماید.

ترجمه مطبوعات ادواری

تقریباً برای تمام مطبوعات ادواری چند زبانه، نام آنها باید به همان صورت اصلی خود قید شوند. ترجمهاینگونه عناوین تنها با اجازه ناشر امکانپذیر است.

در ترجمهاینگونه نشریات همچنین الزامی است که مجله، شماره ترجمهشده از مجله، و بخشهایی که ترجمهشده است، از نسخه اصلی بیان شود. سال انتشار نسخه اصلی، باید پیش از سال انتشار ترجمه آن نوشته شود. شماره صفحات ترجمه نیز باید پیش از شماره صفحات متن اصلی بیان شوند.

نام مترجم

یکی از عناصر ضروری برای شناسایی هویت یک ترجمه، ذکر نام مترجم بوده (البته باید توصیههای فدراسیون بینالمللی مترجمان و توصیههای اتخاذ شده توسط یونسکو رعایت شود)، مگر آنکه ترجمه یک گواهی ثبت اختراع یا سند مشابه باشد.

اجازه نشر ترجمه

در سرفصل هر ترجمهای میبایست به سند اصلی اشاره نمود و بیانیه مجوز نشر آن با و یا بدون حق انحصاری ترجمه ذکر شود.

 

موسسه ترجمه پژوهان اروند ...